مروری بر مستند ارول موریس: غبارِ جنگ؛ یازده درس از زندگی رابرت اس. مک‌‌نامارا The Fog of War: Eleven Lessons from the Life of Robert S. McNamara – 2003

Fog_Of_War-frontok

غبارِ جنگ ساخته ارول موريس، برنده اسکار بهترين فيلم مستند سال ۲۰۰۳، مروری بر تاريخ نظامی گری آمريکا در طول پنجاه سال گذشته است که از زبان رابرت استرنج مک‌نامارا، که در اوج دوران جنگ سرد، وزیر دفاع آمریکا در دولت‌های جان اف کندی و جانسون، طراح جنگ ويتنام و رئيس بانک جهانی روايت می شود. این جا مردی جلوی دوربین نشسته که در یکی از بحرانی‌ترین ‌دوره‌های قرن بیستم، سرنوشت بخشی از جهان را در دست داشته است.
مک‌نامارا مردی که سه سال در ارتش آمريکا در جنگ جهانی دوم، هشت سال به عنوان وزير دفاع آمريکا در دولت های کندی و جانسون و سيزده سال به عنوان رئيس بانک جهانی، خدمت کرده است و اکنون در سن هشتاد و پنج سالگی مسئوليت سنگين و نقش سياسی حساسی را که در مهمترين مناقشات و کشمکش های نظامی و سياسی قرن بيستم از جنگ جهانی دوم و بمباران هوائی شصت و هفت شهر ژاپن گرفته تا بحران موشکی کوبا و خليج خوکها تا جنگ ويتنام، به عهده داشته است را در مقابل دوربين ارول موريس به ياد می آورد.
درباره اریل موریس در پست قبلی نوشته‌ام. در غبارِ جنگ برخلاف آن فیلم و فیلم مشهورش، «خط نازک آبی»، از سبک مورد علاقه خودش که از آن با عنوان فیلم «بلند غیرداستانی» یاد میکند فاصله دارد و فیلم، تقریبا یک مصاحبه بلند است به همراه یک آرشیو صوتی. غیر از علاقه او به بازسازی که موجب فاصله گرفتن از سینمای مستند میشود، نکته مورد بحث در فیلمهای موریس همیشه مصاحبه‌های اوست. موریس پیش از آنکه وارد سینما بشود یک کارگاه خصوصی بوده: «اگر همه چیز کار کارآگاه را بگذاری کنار، کار کارآگاه در اصل به توانایی او به حرف زدن با آدم ها،  و از آن مهم تر به  به حرف در آوردن آدم ها خلاصه می شود. و این دقیقا همان کاری ست که در فیلمسازی ام می کنم. خب حتی می شود گفت قبل از این دوره، یک روحیه کارآگاهانه در کارهای من و یک منش فیلمسازانه در کار کارآگاهی من بوده است. که همان حرف زدن با آدم ها، واداشتن آن ها به گفتگو و شنیدن حرف های آن هاست«(+).

Untitled
وجه شاخصه موریس همین است. موریس بلد است مصاحبه بگیرد. موریس از روایت در فیلم‌هایش استفاده نمیکند، با مصاحبه‌هایش روایت میکند. و این برخلاف نگاه اول کاملا به مصاحبه‌کننده بسته است: هم اوست که مصاحبه‌شونده را انتخاب میکند، و هم او است که او را هدایت میکند -و یا در جای مناسب میگذارد که هدایت شود-. و در تدوین، این هنرنمایی او دو چندان میشود. ما حضور موریس را کاملا احساس میکنیم درصورتیکه در فیلم، ما خود او را هیچ وقت نمیبینیم، به ندرت صدایش را میشنویم، و به این دو اضافه کنید که موریس از مصاحبه‌شونده‌هایش میخواد که به دوربین نگاه کنند. موریس در صحنه گفتگو از تمهیدی بسیار هوشمندانه استفاده میکند: Interrotron (ن.ک. به + و +) این قابلیت به اون این توانایی را میدهد که برای ايجاد تماس چشمی با موضوع، تصاويرش را از مونيتوری که بالای لنز دوربين قرار داده شده پخش کند. برای همین مصاحبه‌شونده‌های فیلم‌های موریس به شدت به ما نزدیک میشوند. و مصاحبه از لحن یک مصاحبه به روایت خودش را تغییر میدهد. دیگر آن‌که موریس با حذف خودش از مصاحبه‌ها اساسا روایت را طوری عرضه میکند که گویی مصاحبه‌‌شونده مشغول سر و کله زدن با خودش است. و در آخر آنکه موریس یک مصاحبه کننده‌ی تهدیدنکن است. مصاحبه شونده را اذیت نمیکند، ولی مصاحبه‌هایش هم بی‌خاصیت از آب در نمی‌آیند. این از آن روی ارزشمند میشود که مصاحبه‌شونده کلافه نمیشود و برای فرار از گوشه، آسمان و ریسمان نمیبافد و توجیه نمیکند، بلکه همان چیزی را که فکر میکند میگوید. و بیشتر از این هم عملا نمیتواند اتفاق بیفتد. به محض آن‌که دوربین روشن بشود، مخاطب فرضی حضور خودش را تحمیل میکند. فرض «برای هرگز به نمایش درنیامدن» هیچ‌گاه عملی نخواهد شد و فاصله ی زمانی میان لحظه‌ی سخن گفتن و حضور واقعی مخاطب هیچ‌گاه کم‌رنگ نخواهد شد: دخالت فضای عمومی در یک فضای خصوصی. از طرفی خودِ واقعی فرد را نیز نمیتوان به طور قطع از خودِ نمایشی فرد منفک کرد: «واقعیتِ فردِ انسانی مجموعه ی حضورهای اجتماعی اوست یا آن چه در ذهنش می گذرد و ممکن است هرگز در بیرون از وجود او تحقق پیدا نکند. تصور عمومی بر این است که خود واقعی اندیشه ها و احساسات و تصویرهایی هستند که در تنهایی در ذهن انسان حضور پیدا می کنند، امّا وقتی بخش اعظم زندگی اجتماعی آدم در موقعیت های اجتماعی می گذرد و در حضور دیگران، آیا منطقی است همه ی اینها را عَرَضی و بیرونی و چیزی بیگانه با شخصیت حقیقی فرد بدانیم و تنها افکار تنهایی و زندگی روانی درونی او را حقیقت وجودش تلقی کنیم؟ و از جمله حضور اجتماعی او جلوی دوربین را چیزی خلافِ خود حقیقی او بدانیم؟» (مصاحبه در فیلم مستند، روبرت صافاریان)

غبارِ جنگ یک نمونه‌ی موفق از این‌گونه است. مصاحبه عالی، منابع آرشیوی مکمل خوب، موسیقی متن بسیار خوب فیلیپ گلس-که همکاری اول‌شان هم نیست-، و خود شخصیت مک‌نامارا هم که بی‌تاثیر نیست. پیرمردی به شدت خوش مشرب، با کلامی قانع کننده و شخصیتی قوی. آن‌چه موریس در این فیلم به آن میرسد نه پیرایش این شخصیت، بلکه ایجاد یک تصویر واقعی از این شخصیت بدنام سیاست آمریکا است: مک‌نامارا ابائی از گفتن اشتباهاتش ندارد، با صبر و حوصله جواب میدهد و بر رفتارش مسلط است، دانسته‌های ارزشمند و تفکرات مستدلی دارد، و هرجا هم که میخواهد صریحا از پاسخ دادن اجتناب میکند. با اينکه اين گفتگو بعد ازحادثه يازده سپتامبر۲۰۰۱ و قبل از جنگ عراق و دخالت نظامی آمريکا در خاورميانه صورت گرفته است، اما حرفهای مک نامارا درباره جنگ و سياست های آمريکا کاملا با وضعيت کنونی جهان وآنچه که اين روزها میگذرد، همخوانی دارد. غبارِ جنگ به خوبی نشان میدهد جنگ‌ها تا چه حد میتوانند اجتناب پذیر باشند و بدتر از آن تا چه حد بیهوده پدید می‌آیند. سیاستمدارانی که در روزهای بحران در پس ظاهری با اقتدار، گاهی چه ابلهانه و باورنکردنی فکر میکنند و با یک همچه ذهنیت ساده‌ای چه ویران‌گری‌هایی را پیش می‌برند. مک‌نامارا توجیه بیهوده نمیکند، قبول میکند جنگ ویتنام اشتباه بوده، میداند بعضی دولت‌ها چرا چنین رفتار خصمانه‌ای با آمریکا دارند (در فیلم اشاره به کوبا میکند)، میداند دولت‌ها در پیشبرد منافع خودشان که گاه تفکیک آن از منافع فردی دولتمردانشان مشکل است تا چه حد میتوانند نسبت به سرنوشت بشریت بی‌اعتنا باشند-و هستند-، و … مسائلی که بیش از آن‌که جالب باشند، ترسناک هستند. بسیار ترسناک هستند.

  • فیلم را از اینجا(+) به صورت آنلاین میتوانید ببینید، زیرنویس فارسی فیلم را هم خودم تهیه کرده‌ام (به غیر از آرشیو‌های صوتی که در طول فیلم پخش میشود، کامل است) و از اینجا(+ و +) قابل دریافت است.
Advertisements
برچسب‌ها , , , , , , , , , , , , , , , , ,

پاسخی بگذارید

در پایین مشخصات خود را پر کنید یا برای ورود روی شمایل‌ها کلیک نمایید:

نشان‌وارهٔ وردپرس.کام

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری WordPress.com خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

تصویر توییتر

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Twitter خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس فیسبوک

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Facebook خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس گوگل+

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Google+ خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

درحال اتصال به %s

%d وب‌نوشت‌نویس این را دوست دارند: